Over boven- en onderwereld

De eerste burgemeester van Palermo die zich te weer durfde te stellen tegen de Siciliaanse mafia was Leoluca Orlando. In oktober 2006 sprak ik met hem. Hij zei: ‘de mafia is wel terug te dringen maar toch zal er altijd een mafia zijn.’ Inderdaad: een samenleving waarin iedereen braaf is bestaat niet, er is geen bovenwereld zonder onderwereld. Elementen uit die twee werelden bevechten elkaar in een klassieke strijd. De bovenwereld investeert miljarden per jaar aan the war on drugs. En de drugshandel kruipt diep weg en zint op steeds inventievere werkwijzen. Orlando: ‘de mafia heeft duisternis en stilte nodig. De mafia heeft mensen nodig die zeggen dat er in hun stad geen mafia is. Eigenlijk zou ikzelf als “mafiabestrijder” de ideale onderwereldbaas zijn.’

De ultieme plaats voor de onderwereld om zich te verstoppen is in de bovenwereld zelf. Zo was de voorganger van Orlando in Palermo tegelijk burgemeester en een vooraanstaan lid van de Cosa Nostra. Het beste wapen voor de bovenwereld is onder te duiken in de onderwereld volgens het credo ‘met boeven vang je boeven’. Daarom laat de Amerikaanse Drugs Enforcement Administration criminele organisaties begeleiden door zijn eigen agenten.

Precies hier, op het snijvlak van die strijd tussen boven- en onderwereld, wordt het interessant. Welk niveau van corrumpering en aantasting van de democratische principes en grondrechten door de onderwereld vindt een samenleving nog acceptabel? Welke middelen mogen er worden ingezet? In welke mate mag het strafrecht worden opgerekt om de bestrijding van de onderwereld mogelijk te maken? En in hoeverre mogen die middelen de democratische grondrechten, zoals vrijheid en privacy, van de burgers aantasten?